Je tuinvijver lijkt in oktober nog gewoon zichzelf, maar onder de oppervlakte verandert er al veel. De vissen eten minder, planten sterven af en het eerste ijs kan zomaar over een paar weken komen. Wie dan niets heeft voorbereid, riskeert in januari een vijver vol dode vissen of een drijfpomp die het begeeft. Met een paar concrete stappen nu voorkom je dat.
Waarom zuurstof het echte probleem is, niet de kou
De meeste mensen denken dat vissen doodgaan van de kou. Dat klopt bijna nooit. Het echte gevaar is zuurstoftekort onder een dikke laag ijs, zeker als daar ook nog sneeuw op ligt. Zonder licht stoppen de algen en waterplanten met zuurstof produceren, terwijl rottend plantenmateriaal op de bodem juist zuurstof blijft verbruiken. Dat zuurstofgehalte zakt dan langzaam, soms wekenlang, tot het punt waarop vissen het niet meer overleven.
Onderzoek van Wageningen University laat overigens zien dat het genuanceerder is dan je zou denken: onder een heldere ijslaag zonder sneeuw kan het zuurstofgehalte juist hoog blijven, soms zelfs oververzadigd raken op zonnige winterdagen. Het is dus vooral de combinatie van sneeuw, een dikke laag organisch afval op de bodem en wekenlange vorst die gevaarlijk wordt, niet een paar koude nachten op zich.1
Haal de bodem leeg voor het te laat is
Dit is de stap die het meeste verschil maakt en die bijna iedereen te laat doet. Schep met een vijvernet of een vijverstofzuiger zoveel mogelijk bladeren, dode plantenresten en slib van de bodem, voordat het echt koud wordt. Elke kilo rottend materiaal die je nu weghaalt, is zuurstofverbruik dat je in januari niet meer tegenkomt.
Span ook een net strak over de vijver als er bomen in de buurt staan. Dat is lelijk, maar voorkomt dat je deze klus in november nog een keer moet doen. Heb je net zoals in het artikel over egels in de tuin ook wilde dieren over de vloer, laat dan een deel van de oeverbeplanting juist staan. Dat is schuilplek voor kikkers en padden die in de modder aan de rand overwinteren.
Stop geleidelijk met voeren, niet abrupt
Vissen worden traag zodra het water onder de 10 graden zakt. Hun spijsvertering vertraagt mee, en voer dat ze niet meer kunnen verwerken, blijft achter als extra vervuiling op de bodem. Verminder de hoeveelheid voer stap voor stap vanaf begin oktober en stop helemaal zodra het water structureel onder de 8 graden blijft. Voer je toch door, dan krijg je precies het probleem dat je wilt voorkomen: meer organisch materiaal dat straks onder het ijs zuurstof opeet.
Houd een wak open, maar sla er niet hard op in
Een volledig dichtgevroren vijver is het grootste risico van de winter, want dan kan er helemaal geen gaswisseling meer plaatsvinden. Een vijverbeluchter of een drijvende ijsvrijhouder houdt een klein gat in het ijs open, zonder dat je het water koud hoeft te houden met een dure vijververwarming. Dat is vaak voldoende om de vijver de winter door te helpen.
Heb je geen beluchter, hak dan nooit met een hamer of schep in het ijs om een gat te maken. De drukgolven die dat veroorzaakt, kunnen vissen daadwerkelijk verdoven of verwonden. Giet in plaats daarvan warm water in een pan en zet die op het ijs tot het langzaam een gat smelt.
Check de pomp en de vijverrand nu, niet in de vorstperiode
Een vijverpomp die blijft draaien bij vorst kan vastvriezen en onherstelbaar beschadigd raken. Haal ondiepe pompen (minder dan 60 centimeter diep) voor de winter uit het water, maak ze schoon en bewaar ze droog binnen. Pompen die dieper liggen, onder het niveau waarop het water bevriest, kunnen vaak blijven zitten, zeker als ze zorgen voor de beluchting.
Controleer ook de rand en de folie van de vijver nu het nog relatief warm is. Een kleine scheur die je in oktober in tien minuten repareert, is in januari een lek dat je pas ontdekt als het waterniveau te laag staat voor je vissen. Net als bij het winterklaar maken van je dakgoot geldt hier: inspecteren voor de vorst scheelt een hoop ellende achteraf.
Verplaats gevoelige vijverplanten en kuipplanten tijdig
Niet alle vijverplanten overleven een Nederlandse winter buiten. Tropische waterplanten zoals waterhyacint en waterlelie-achtigen die niet winterhard zijn, moeten voor de eerste nachtvorst naar binnen of naar een vorstvrije ruimte. Winterharde planten zoals gele lis en egelskop kunnen gewoon in het water blijven staan, al mag je ze nu nog terugsnoeien tot net boven de waterlijn.
Heb je naast de vijver ook kuipplanten op het terras staan, denk dan ook aan die kant van de tuin. In ons artikel over kuipplanten in het najaar staat precies wanneer je welke plant naar binnen moet halen, en dat tijdstip ligt vaak dichter bij nu dan je denkt.
Wat je deze week nog moet doen
Stel geen grote vorstklus uit tot december. Begin dit weekend met de bodem schoonmaken, bouw het voeren de komende weken geleidelijk af, en zorg dat je ergens eind oktober een beluchter of ijsvrijhouder in de vijver hebt liggen. Dat zijn drie taken van samen misschien twee uur, tegenover een vijver vol dode vissen in januari die je weken kost om weer gezond te krijgen. De vijver die er nu nog rustig bij ligt, is precies het moment om in actie te komen.